تاریخی مراکز رفاهی تفریحی

استان اردبیل

خان قلعه اردبیل-1312 ه.ق
نویسنده ardabil

 

وجه تسمیه استان اردبیل

ویرایش

اردبیل یا «ارده بئل» شهری است که در مورد قدمت و معنی لغوی آن سخنان زیادی گفته شده است. در مورد معنی لغوی اردبیل و تاریخ ساخته شدن این شهر می‌توان به قدیمی‌ترین سنگ نوشته‌ها و متون قدیمی به زبان ترکی سومری مراجعه کرد که در آن‌ها به شهر «آرآتا» اشاره شده است که بزرگ‌ترین ایالت آن دوران بوده است که در زبان ترکی به معنی «پدر قهرمان» می‌باشد.

کلمه اردبیل یا ارده بئل از سه واژه “ار” که در زبان ترکی به معنای مرد قهرمان و جنگجو و “ده” در اصل به صورت “دا” و “آدا” بوده است که در اثر قانون هماهنگی اصوات در زبان ترکی، صوت کوتاه و ظریف فتحه را به خود گرفته و به شکل کنونی درآمده و در زبان ترکی سومری به معنی پدر می‌باشد که در ترکی امروزی نیز به صورت آتا، تاتا و ده‌ده درآمده است. کلمه “بئل” در سرزمین‌های ترک‌نشین بسیار به کار رفته است:

شوربیل (یا شورقان بئل به معنی کمره شوره زار)، بئلاساغون (پناهگاهی در کمره کوه)، اربیل (اربئل به معنی دامنه کوه مرد قهرمان)، بئلداشی (سنگ دامنه کوه)، بیله دره (بیله درق به معنی دماغه کوه و گندمی که در دامنه کوه سال‌ها بماند و مزه‌اش از بین برود) و بئلو (نام شهرکی است در سرزمین آرغوی ترکستان که بر دامنه کوه آمده است. در نتیجه معنی کلی ارده بئل در زبان ترکی یعنی “دامنه کوه پدر قهرمان” یا “سرزمین پدر قهرمان” می‌باشد.

عوارض جغرافیایی استان اردبیل

ویرایش

سيمای طبيعی در استان اردبيل با ساير نواحی فلات آذربايجان تفاوت‌های زيادی دارد. اين استان بخشی از فلات مثلثی شكل ايران در شرق فلات آذربايجان بوده كه حدود 3/2 آن دارای بافت كوهستانی با اختلاف ارتفاع زياد و بقيه را مناطق هموار و پست تشكيل می‌دهند. اراضی شمالی و هم مرز با کشور جمهوری آذربايجان را در امتداد ارس، زمين‌های پست و جلگه‌ای تشكيل می‌دهند كه كمتر از 200 متر از سطح دريای آزاد ارتفاع دارند. در جنوب نيز قسمت‌های اصلی مركز استان با دره رود قزل اوزن كه بين منحنی 1400 – 800 متر قرار گرفته است، مشخص می‌شود.‌

کوه‌های استان اردبیل

ویرایش

سبلان: کوه سبلان یکی از مرتفع‌ترین کوه‌های کشور است که در 35 کیلومتری غرب شهر اردبیل و شمال غربی شهر سرعین میان دو استان اردبیل و آذربایجان شرقی قرار دارد.

کوه سبلان که در زبان ترکی آذربایجانی «ساوالان» و در زبان تالشی «سَوَلون» نامیده می‌شود، از مجموعه‌ای از ارتفاعات متعدد تشکیل شده که از دره قره‌سو در شمال غرب شهر اردبیل شروع شده با جهت شرقی- غربی به طول 60 کیلومتر و عرض حدود 48 کیلومتر تا کوه قوشه‌ داغ در جنوب اهر (در آذربایجان شرقی) امتداد می‌یابد و به وسیله این کوه به ارتفاعات ارسباران متصل می‌شود.

کوه سبلان

کوه سبلان دارای سه قله معروف است؛ قله بزرگ آن به «سبلان» و دو قله دیگر آن به «هرم» و «کسری» اشتهار دارند. قسمت شرقی کوه سبلان به قله آتشفشانی سبلان که در ارتفاع 4811 متری قرار دارد، منتهی می‌شود که پس از دماوند و عَلَم‌کوه، سومین قله بلند ایران به شمار می‌رود. تمام قله‌های سبلان در همه ایام سال پوشیده از یخ و برف‌های دائمی هستند.

در جبهه غربی قله سبلان و در کنار جان‌پناه، یک سنگ موسوم به «قارتال» وجود دارد که در طول زمان به نماد کوه سبلان تبدیل شده است. این قطعه سنگ که به واقع اعجاز طبیعت می‌باشد، به شکل عقابی است که نشسته و سر را به جانب شرق چرخانده است (قارتال در زبان ترکی آذربایجانی به معنی عقاب می‌باشد).

سبلان به خاطر آبگرم‌های طبیعی دامنه کوه، طبیعت تابستانی زیبا، دریاچه زیبا در قله کوه، مورد توجه دوستداران طبیعت می‌باشد همچنین از آنجایی که تمام قلل سبلان در ایام سال پوشیده از یخ و برف‌های دائمی می‌باشند، در این منطقه یک پیست اسکی به نام «آلوارس» وجود دارد که مورد توجه گردشگران است. مراتع سبلان از بهترین مراتع طبیعی ایران است. دامنه‌های سبلان دارای خاک نرم‌ و حاصلخیز است و علف‌های مرغوب و پرارزشی در آن رشد می‌کنند.

دریاچه قله سبلان

پیست اسکی آلوارس

مراتع دامنه کوه سبلان

کوه سبلان مقدس‌ترین کوه ایران است. گفته می‌شود کوه سبلان محل بعثت زرتشت؛ پیامبر ایرانی بوده است که این موضوع در کتاب «چنین گفت زرتشت» اثر نیچه مشاهده می‌شود و به پایین آمدن زرتشت از کوه سبلان اشاره شده است. در متون کهن فارسی نیز به رابطه سبلان و زرتشت اشاره شده و آنجا را مکان نیایش و عبادت زرتشت می‌دانند. یکی از نشانه‌های تقدس سبلان، سوگند به آن است. نام سبلان هنوز یکی از مهم‌ترین سوگندهای ساکنان اطراف کوه و عشایر کوچنده شاهسون به شمار می‌آید. اهالی باور دارند که وقتی نام سبلان برده می‌شود به ویژه وقتی به آن سوگند یاد می‌کنند، مار از شکارش دست می‌کشد!

رایج‌ترین مسیر برای صعود به کوه سبلان (ساوالان)، مسیر شمال شرقی یا پناهگاه سبلان است. این مسیر برای کوهنوردانی که اولین صعودشان بوده و راهنما نیز ندارند، بهترین مسیر می‌باشد؛ وجود راه اتومبیل‌رو تا پناهگاه سبب شده اغلب کوهنوردان ناآشنا به محل، به راحتی خود را به پناهگاه برسانند و ارتفاع آن در حدود 3700 متر است. از طرف دیگر مسیر پناهگاه تا قله کاملاً پاکوب بوده و مشخص است و در بیشتر قسمت‌های مسیر، پرچم‌های راهنما نیز وجود دارد. برای صعود به قله، از طریق یال شرقی بعد از پناهگاه با عبور از شیب‌های تند سنگلاخی ارتفاع گرفته در حدود 4700 متری از شیب کلی آن کاسته شده و در محل موسوم به سنگ محراب با شیبی ملایم به دهانه آتشفشانی قله سبلان و دریاچه زیبا و باشکوه آن می‌رسید.

در بهار هر سال و به خصوص ماه‌های فروردین و اردیبهشت، قله مواجه با هوای طوفانی است. از ماه‌های خرداد و تیر تا پایان شهریور ماه هوا از پایداری بیشتری برخوردار است اما در تمامی بعدازظهرها غالباً با هوای ابری و باران در ارتفاعات توأم می‌باشد. در پائیز و زمستان‌ها نیز طوفان و برف سنگین بر منطقه حکمفرماست. کوه سبلان بر سه شهر اردبیل، اهر و مشگین ‌شهر مشرف است اما به دلیل وجود مه فراوان در اطراف کوه، به ندرت می‌توان آن را به مدت طولانی نظاره‌گر بود.

ارتفاعات باغرو: ارتفاعات باغرو ادامه رشته جبال البرز بوده كه برخلاف جهت عمومی البرز كه شرقی- غربی می‌باشد، به‌صورت شمالی- جنوبی كشيده شده‌اند.

قره‌داغ: کوه‌های قره‌داغ (ارسباران) یا قرچه‌داغ شمالی‌ترین رشته‌های موازی مرزهای ایران است. این رشته به طول 220 کیلومتر از کوه‌های آرارات، که مرز بین ایران و ترکیه است است، در شمال غربی شروع شده و تا کوهستان طالش در شرق استان ادامه دارد. عرض آن بین 30 تا 65 کیلومتر متغیر است و بلندترین قله آن نشان کوه به ارتفاع 3660 متر است.

رشته کوه‌های قره‌داغ در حقیقت دنباله کوه‌های قره‌باغ در شوروی سابق است که رودخانه ارس آن‌ها را از یکدیگر جدا می‌کند. در بخش‌هایی از این کوه‌ها معادن عمده فلزات سنگی یافت می‌شود.

کوه‌های طالش: کوه‌های طالش در جهت شمالی- جنوبی کشیده شده و حدّفاصل بین این استان و دریای خزر است. این کوهستان، مانع نفوذ رطوبت دریای مازندران به داخل این منطقه می‌شود. بلندترین نقطه ‌آن در شرق اردبیل حدود 2750 متر ارتفاع دارد. دامنه‌های شرقی آن پوشیده ازجنگل‌های انبوه است، در حالی که دامنه‌های غربی و شمالی آن، به جز در ارتفاعات که دارای پوشش جنگلی است، در قسمت‌های دیگر پوشش گیاهی مهمی وجود ندارد. مهم‌ترین و معروف‌ترین راهی که این استان را به ساحل دریای خزر مربوط می‌سازد، گردنه حیران است.

صلوات داغ و خروسلو: دنباله ارتفاعات طالش در شمال، به توده‌های کم‌ارتفاعی می‌پیوندد که به کوه‌های صلوات داغ معروف است و حداکثر ارتفاع آن به 2228 متر می‌رسد. کوه‌ دیگر خروسلو است که بین مغان، انگوت و برزند واقع است. حداکثر ارتفاع آن 700 متر است که ارتفاعات جنوبی جلگه مغان را تشکیل می‌دهد.

دشت‌های استان اردبیل

ویرایش

دشت مغان: جلگه (دشت) مغان در شمال شرقی استان، از شمال و شرق با کشور جمهوری آذربایجان هم‌مرز بوده و با شیب ملایمی تا کنار دریای خزر ادامه می‌یابد. این قسمت به صورت مثلثی است که رأس آن به سمت شمال و یک ضلع از مثلث در قسمت شرق به طول 49 کیلومتر از تازه‌کند تا بیله‌سوار واقع گردیده و ضلع دیگر مثلث که در طرف شمال غربی قرار گرفته محدود است به رودخانه ارس که به طول 67 کیلومتر از اصلاندوز تا تازه‌کند کشیده شده است و در قاعده مثلث، ارتفاعات خروسلو و تپه‌های مربوط به آن که از اصلاندوز تا بیله‌سوار امتدا دارد، حدّ جنوبی دشت را محدود می‌سازد. حداکثر ارتفاع این دشت 500 متر و حداقل آن 40 متر است.

دشت مغان در استان اردبیل

دشت مشگين شهر: ارتفاع دشت مشگين شهر حدود 1100 متر و مساحت دشت حدود 430 كيلومتر مربع است. اين دشت از شمال به رشته كوه‌های صلوات و از جنوب به دامنه سبلان و از شرق به ارتفاعات غربی دشت اردبيل و از غرب به ارتفاعات اهر محدود می‌شود. رودخانه‌های جاری در دشت مشگين شهر خياوچای و قره‌سو می‌باشد. اين دشت با استفاده از دو رودخانه فوق از اهميت ويژه‌ای در توليدات باغی و تاكستان برخوردار بوده و مهم‌ترين اجتماع انسانی آن شهر مشگين شهر و روستاهای اطراف آن است.

دشت اردبيل: دشت اردبيل در پست‌ترين قسمت خود در حوالی پل ساميان 1294 متر از سطح درياي آزاد اختلاف ارتفاع دارد و حوزه آبريز آن معادل 853 كيلومتر مربع بوده كه از شمال به ارتفاعات مرزی بين ايران و آذربايجان، از شرق به ارتفاعات تالش، از جنوب به آرپاچای و از غرب به دامنه كوه سبلان ختم می‌شود. ارتفاعاتی كه دشت وسيع اردبيل را احاطه نموده‌اند ادامه چين‌خوردگی البرز بوده و رسوبات و آبرفت‌های قديمی بيشتر در حاشيه دشت اردبيل گسترش دارند.

دشت خلخال: گستره قابل ملاحظه‌ای به مفهوم دشت در ناحيه خلخال وجود ندارد ولی حدود 120 كيلومتر مربع در كنار شهر و اطراف شهر خلخال در پايين دشت گيوی بعد از شهر کوثر را می‌‌توان به‌عنوان دشت مورد نظر قرار گيرد. به طوري كه اين ناحيه قسمتی از شمال غرب كوه‌های تالش بوده كه خود بخشی از البرز غربی می‌باشد. قديمی‌ترين تشكيلات كه در شمال شرقی ناحيه است مربوط به آهک‌های مرجانی و آهک‌های ماسه‌ای دوره كرتاسه بوده كه تقريباً در اطراف روستای كلی مشاهده شده‌اند.

رود‌خانه‌های استان اردبیل

ویرایش

رودخانه ارس: ارس مهم‌ترين و پرآب‌ترين رودخانه شمالی ايران در منطقه آذربايجان است که از غرب جلفا تا اصلاندوز مغان (استان اردبيل) در طول نوار مرزی ايران و جمهوری آذربايجان جريان دارد.

رودخانه بالخلی: بالخلی از جمله رودخانه‌های دائمی استان می‌باشد که از گردنه بالخلی (جنوب غربی شهر نير) حدفاصل دو رشته بزقوش و سبلان سرچشمه می‌گيرد، سرشاخه‌های مهمی نظير برجلوچای، سقزچی چای، آغلاغان، جوراب چای، درويش چای، لاطران چای و…. در مسير به اين رودخانه پيوسته و آن را پرآب می‌سازند.

رودخانه قره‌سو: رودخانه قره سو از رشته کوه‌های تالش (باغرو) در شرق اردبيل سرچشمه می‌گيرد و در مسير خود ضمن عبور از دشت اردبيل آب‌های جاری اين قسمت از جمله بالخلی چای را جمع‌آوری می‌نمايد. اين رودخانه دامنه‌های شمالی توده سبلان را دور زده و در شمال غرب شهر مشکين شهر در محل کوجنق آب رودخانه اهر چای را نيز دريافت کرده و سپس با يک انحراف قائم به سمت شمال جريان می‌يابد و نام درود (دره رود) می‌گيرد.

رودخانه خياو: خيوچای يا خياوچای از سرشاخه‌های مهم رودخانه قره‌سو در شهرستان مشگين شهر است. اين رودخانه از ارتفاعات هزار ميخ، آيی قاری، دلی آلی، جنوار داغی سرچشمه می‌گيرد و سرتاسر دره موئيل را طی نموده و به قره‌سو می‌ريزد. اين رودخانه مهم‌ترين زيستگاه ماهی قزل آلای خال قرمز در استان اردبيل می‌باشد.

رودخانه هرودآباد: هروچای در شهرستان‌های خلخال و کوثر که جنوبی‌ترين شهرستان‌های استان اردبيل محسوب می‌شوند، جريان دارد. اين ناحيه وسيع توسط چندين روخانه بزرگ و کوچک زهکشی شده و تمامی آب‌های سطحی آن از طريق قزل اوزن و سفيدرود به دريای خزر می‌ريزد. بزرگ‌ترين شبکه زهکشی در منطقه خلخال رود بزرگی است که از سه رود هروچای، آرپاچای و سنگور چای تشکيل شده است. هروچای از ارتفاعات جنوب شهر خلخال سرچشمه گرفته و به سوی شمال می‌رود. آرپاچای تقریباً در همان امتداد ولی در جهت مخالف از شمال به جنوب جاری است. هر دو رود در پايين دست به هم پيوسته و جريان به سمت غرب منحرف شده و ارتفاعات مابين خلخال و گيوی را با دره تنگ و عميقی بريده و به شهر گيوی می‌رسد. در اين منطقه اين رود به نام گيوی چای معروف است.

چشمه‌های استان اردبیل

ویرایش

در کشور ما بیش از 550 دهانه چشمه آب معدنی شناسایی شده که از این تعداد، بیش از 80 چشمه در استان اردبیل واقع شده است و به همین جهت منطقه کوهستانی اردبیل از مراکز مهم آب معدنی و آبگرم کشور محسوب می‌شود.

چشمه های آب معدنی استان اردبیل

مجتمع سبلان: مجتمع سبلان بزرگ‌ترین مرکز آب درمانی خاورمیانه است که در داخل شهر سرعین واقع شده است. در این مجتمع چندین استخر سرپوشیده، حوضچه‌های جکوزی، سونای خشک و بخار، وان‌های انفرادی، در دو بخش مردانه و زنانه تأسیس شده است و علاقمندان می‌توانند از خدمات پزشکی و درمانی این مجتمع نیز بهره‌مند شوند. این مجتمع علاوه بر برخورداری از کلیه امکانات رفاهی دارای یک پارکینگ اختصاصی جهت مراجعه‌کنندگان می‌باشد.

آبگرم گاومیش گلی: آبگرم گاومیش گلی پرآب‌ترین چشمه معدنی سرعین است که علاوه بر آبدهی بالا، از وسعت زیادی نیز برخوردار است. این آبگرم روی دره‌ای قرار دارد و مراجعه‌کنندگان می‌توانند در استخری روباز به مساحت 400 متر با عمق 130 سانتی‌متر شنا کنند. دمای آب حدود 46 درجه سانتی‌گراد است و به علت داشتن ترکیب کلرو بیکربناته سدیک و کلسیک، در درمان بیماری‌های عمومی، سیستم حرکتی (دردهای مزمن روماتیسمی)، بیماری‌های زنان، خنازیر و بیماری‌های قلبی و نیز تقویت عمومی بدن سودمند است.

مرکز آب‌درمانی بِش باجیلار: مرکز آب درمانی بِش باجیلان (پنج خواهران)، دومین آبگرم بزرگ شهر سرعین است و مراجعه‌کنندگان می‌توانند از امکانات این مجموعه همچون استخر سرپوشیده بزرگ، سونای خشک و بخار، جکوزی، خدمات پزشکی و درمانی و پارکینگ بهره‌مند شوند. دمای آب استخر در حدود 35 درجه حرارت دارد و کدر و بودار است و کمی مزه ترش دارد. از این آبگرم برای درمان بیماری‌های عمومی و تسکین دردهای عصبی و مفصلی استفاده می‌شود.

چشمه آب چشم: چشمه آب چشم یکی دیگر از چشمه‌های سرعین است که در مجاورت قهوه‌خانه ممتاز قرار دارد و دمای آن نسبت به سایر چشمه‌های شهر سرعین کمتر و در حدود 21 درجه سانتی‌گراد است. آب این چشمه از نظر شیمیایی تقریباً اسیدی بوده و مزه گس دارد و بی‌بو است. آب این چشمه برای درمان بیماری‌های چشم مناسب است.

چشمه آبگرم ژنرال: چشمه آبگرم ژنرال که به نام‌های یرنال و جنرال نیز خوانده می‌شود در شمال شهر سرعین در کنار خیابانی به همین نام واقع شده است. دمای آب این چشمه 43 درجه سانتی‌گراد است و کمی مزه ترش دارد. آب چشمه ژنرال برای تسکین دردهای عضلانی و رماتیسم مناسب است.

در جریان جنگ جهانی اول هنگامی که روس‌ها آذربایجان را به تصرف خود درآورده بودند، یک ژنرال روسی در مدت اقامت خود در سرعین با استفاده از آب این چشمه جراحات و درد پای خود را بهبود بخشید و به همین خاطر این چشمه به نام ژنرال معروف شد.

چشمه آبگرم پهنلو: چشمه آبگرم پهنلو در شمالی‌ترین نقطه شهر سرعین واقع شده است. آب این چشمه 42 درجه سانتی‌گراد حرارت دارد و متمایل به رنگ سبز می‌باشد. آب این چشمه برای درمان بیماری‌های عمومی و تسکین دردهای مفصلی و اعصاب مناسب است.

چشمه آبگرم ساری سو: چشمه آبگرم ساری سو یکی از چشمه‌های شهر سرعین می‌باشد که خاصیت اسیدی دارد و دمای آن 45 درجه سانتی‌گراد است. آب این چشمه برای درمان دردهای رماتیسمی و مفصلی مفید است و موجب گشاد شدن رگ‌های خونی و کند شدن ضربان قلب می‌شود. آب معدنی ساری سو فعالیت دستگاه گوارش و کلیه را زیاد می‌کند.

چشمه آبگرم قره‌ سو: چشمه آبگرم قره‌ سو در مجاورت آبگرم ساری سو قرار دارد و دمای آن 45 درجه سانتی‌گراد می‌باشد. آب این چشمه بی‌رنگ بوده و مزه گس دارد و برای بهبود دردهای رماتیسمی مفید بوده و موجب آرامش اعصاب و روان می‌گردد.

چشمه آب معدنی ارجستان: روستای ارجستان در 21 کيلومتری غرب اردبيل واقع است. در مرکز روستا و نيز در حومه آن چند چشمه آب معدنی سرد و گازدار وجود دارد. آب این چشمه سرد، بی‌بو و گس می‌باشد و دمای آن 10 تا 15 درجه سانتی‌گراد است. آب این چشمه به دو صورت می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. یکی به صورت بسته‌بندی شده در بطری‌های 1.5 ليتری که توسط کارخانه‌های اطراف روستا برای مصرف خوراکی بسته‌بندی می‌شود و دیگری به صورت چشمه‌ای دائمی که در محل خروج آب حوضچه‌ای سيمانی سرپوشيده ساخته شده که بعد از پر شدن حوضچه، آب به وسيله لوله‌ای در قسمت شرقی به بيرون سرازير شده و مورد استفاده اهالی و گردشگران قرار می‌گيرد.

چشمه آب معدنی بوشلی: چشمه آب معدنی بوشلی (برجلو) در 500 متری روستای بوشلی، در 4 کیلومتری شهر نیر و 40 کیلومتری شهر اردبیل واقع شده است. آب در مظهر چشمه به صورت جوشان از شکاف سنگ‌های تراورتن خارج می‌شود و زیاد بودن مقدار گاز دی‌اکسید کربن، نشان‌دهنده منشأ عمیق آب چشمه است. آب این چشمه 54 درجه سانتی‌گراد حرارت دارد و از نظر ظاهری زلال و بی‌رنگ، بی‌بو و کمی شور است. آب این چشمه برای درمان بیماری‌های پوستی، بیماری‌های مزمن زنان، دردهای رماتیسمی، بیماری‌های اعصاب و بیماری‌های متابولیکی و گوارشی مفید است.

چشمه قینرجه: چشمه قینرجه در 4 کیلومتری شهر نیر و بالاتر از چشمه بوشلی در مجاورت جاده اردبیل- سراب در پای کوهی واقع شده است. آب این چشمه به صورت دائمی و جوشان از زمین خارج می‌شود و دمای آن در حدود 65 درجه سانتی‌گراد است. آب از نظر ظاهری زلال و بی‌رنگ بوده و دارای بوی هیدروژن سولفورو است. در آب این چشمه املاحی همچون آهن، سیلیس و مواد رادیواکتیو نیز یافت می‌شود. آب این چشمه برای درمان دردهای سیستم حرکتی (دردهای مزمن رماتیسمی و پا)، بیماری‌های پوستی و زنان مفید تشخیص داده شده است.

چشمه ایستی سو: چشمه ایستی سو در 4 کیلومتری شهرستان نیر و یک کیلومتری روستای سقزچی قرار دارد و به همین دلیل این چشمه با نام چشمه سقزچی نیز خوانده می‌شود. دمای آب در مظهر چشمه 39 درجه سانتی‌گراد است و ظاهری زلال و بی‌رنگ دارد و بی‌بو و کمی شور می‌باشد. آب این چشمه برای درمان بیماری‌های گوارشی، بیماری‌های عمومی، اعصاب و سیستم حرکتی مفید تشخیص داده شده است.

چشمه دیپگل: چشمه دیپگل یا دیپ سیز گل در 4 کیلومتری شهر نیر و یک کیلومتری روستای سقزچی در نزدیکی چشمه ایستی سو واقع شده است. دمای آب در مظهر چشمه در حدود 30 درجه سانتی‌گراد است و ظاهری شفاف، بی‌رنگ دارد و بی‌بو و کمی شور می‌باشد. از آب این چشمه برای درمان بیماری‌های مفاصل، گوارشی و متابولیکی و دردهای عصبی استفاده می‌شود.

چشمه آب معدنی بیله دره: چشمه آب معدنی بیله دره در 3 کیلومتری شمال سرعین در دره‌ای واقع شده و از نقاط مختلف از زمین خارج می‌شود. اطراف این چشمه را رسوب‌های آبرفتی حاصل از تخریب و تجزیه سنگ‌های آذرین و سخت، فرا گرفته است.

چشمه گل علی: چشمه گل علی در روستای ویلا درق در بالای تپه‌ای واقع شده است. آب این چشمه درون حوضی جمع شده و دمای آن 17 درجه سانتی‌گراد می‌باشد و ظاهری کاملاً زلال دارد. آب این چشمه برای درمان بیماری‌های دستگاه گوارش و کلیه مناسب است. در فاصله 50 متری از این چشمه، چشمه دیگری قرار دارد.

چشمه قره شیران: چشمه قره شیران در روستای قره شیران در 5 کیلومتری شهر نیر واقع شده است. آب این چشمه تقریباً کدر، کمی شور و بودار است. آب این چشمه برای درمان دردهای مفاصل، رماتیسم و امراض پوستی توسط اهالی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

چشمه آب معدنی قینرجه مشگین شهر: چشمه آب معدنی قینرجه مشگین شهر در دامنه‌های ییلاقی کوه سبلان در 12 کیلومتری جنوب مشگین شهر واقع شده است. این چشمه با دمای آب 86 درجه سانتی‌گراد، گرم‌ترین چشمه آب معدنی در جهان است. تفاوت دمای آب این چشمه با آب خنک رودخانه مجاور آن در فصل زمستان و خلق مناظر زیبایی از یخ، برف و بخار، انسان را به شگفتی وامی‌دارد.

در سال‌های اخیر با احداث مجتمع آب‌درمانی قینرجه، استفاده از این چشمه از حالت سنتی خارج شده و به صورت مدرن انجام می‌شود.

چشمه آب معدنی دودو: چشمه آب معدنی دودو در 16 کیلومتری مشگین شهر قرار دارد. دمای آب این چشمه 43 درجه بوده و ظاهری شفاف و بی‌رنگ دارد و بی‌بو و بی‌مزه است. آب این چشمه برای درمان بیماری‌های رماتیسمی و عصبی مفید است.

چشمه آبگرم شابیل: چشمه آبگرم شابیل در 27 کیلومتری لاهرود شهرستان مشگین شهر قرار دارد. حرارت آب این چشمه 48 درجه بوده و ظاهر آن شفاف، بی‌رنگ، کمی بودار و کمی ترش مزه است. آب این چشمه مقدار زیادی اسید کربنیک دارد و به همین جهت برای درمان دردهای پا و کمر مفید است و بیشتر مورد استفاده کوهنوردان است.

چشمه آب معدنی ایلاندو: چشمه آب معدنی ایلاندو در 15 کیلومتری مشگین شهر و در نزدیکی چشمه دودو قرار دارد. دمای آب این چشمه 36 درجه است و از نظر ظاهری بی‌رنگ، بی‌مزه و کمی بودار است. از آب این چشمه برای درمان بیماری‌های چشم، مفاصل و پوست استفاده می‌شود.

چشمه آب معدنی موئیل: چشمه آب معدنی موئیل در 16 کیلومتری مشگین‌شهر قرار دارد. دمای آب این چشمه 45 درجه سانتی‌گراد است و از نظر ظاهری بی‌رنگ، شفاف، بی‌بو و کمی شور است. اهالی روستای موئیل از آب این چشمه برای درمان بیماری‌های عمومی، ترمیم زخم‌ها، سیستم حرکتی، اعصاب و بیماری‌های گوارشی استفاده می‌کنند.

چشمه آبگرم قوتور سوئی موئیل: چشمه قوتور سوئی در 17 کیلومتری مشگین شهر و 500 متری روستای موئیل قرار دارد. دمای آب این چشمه 27 درجه سانتی‌گراد می‌باشد و از نظر ظاهری بی‌رنگ، بی‌بو و کمی ترش مزه است. آب این چشمه دارای گاز کربنیک بوده و برای درمان بیماری‌های سطحی و پوستی مفید است.

چشمه آبگرم آق سو: چشمه آق سو در 3 كيلومتری مشگين شهر و در 6 كيلومتری روستای وله زير در سه راه قنیرجه به ملک سويی واقع شده است. از آب اين چشمه برای درمان دردهای عصبی و بیماری‌های دست و پا و نيز تقويت عمومی بدن استفاده می‌شود.

چشمه آبگرم ملک سويی: اين چشمه در 23 كيلومتری مشگين شهر و بالاتر از موئيل واقع شده است. آب اين چشمه 35 درجه حرارت دارد و برای درمان دردهای روماتيسمی مفيد است.

چشمه آبگرم قوتور سويی لاهرود: چشمه قوتور سويی يكی از مشهورترين چشمه‌های مشگين شهر می‌باشد که در 25 كيلومتری لاهرود و 48 كيلومتری مشگين شهر قرار دارد. آب این چشمه از نظر ظاهری زلال، شفاف، كمی ترش مزه، بی‌رنگ و بودار است. دمای آب این چشمه 35 درجه و به دليل داشتن گوگرد، بسيار اسيدی است و برای درمان بيماری‌های پوستی و چربی مفيد است اما استفاده بيش از 45 دقيقه از اين آب در هر نوبت به دليل وجود گازهای سمی خطرناک است.

چشمه يل سوئی وکيل‌آباد: اين چشمه یکی از چشمه‌های آب معدنی روستای وکیل‌آباد است که در 28 کیلومتری شمال غرب شهرستان اردبیل قرار دارد. ارتفاع اين چشمه از سطح دريا 1700 متر و آبدهی آن کم و در حدود 2 ليتر در ثانيه می‌باشد. دمای آب در مظهر در حدود 30 درجه سانتی‌گراد بوده و از نظر ظاهری شفاف، کمی ترش مزه و بی‌رنگ است. در اطراف این چشمه بوی شديد هيدروژن سولفوره به مشام می‌رسد. این چشمه به علت داشتن گوگرد برای درمان بيماری‌های پوستی و اگزما، بواسير، ناراحتی‌های عصبی و دردهای مزمن رماتيسمی استفاده می‌شود.

چشمه‌ آب معدنی يدی بلوک: اين چشمه در 3 كيلومتری وكيل‌آباد واقع شده است. آب این چشمه به طور دائمی و جوشان جريان دارد و دمای آن 32 درجه بوده و مزه آن گس و رنگ آن مايل به آبی و بودار است. آب این چشمه برای درمان بیماری‌های پوستی و دردهای مفصلی مفيد است. چشمه آب معدنی يدی بلوک دارای 7 دهانه می‌باشد.

چشمه ازناو: ازناو يا ازنو منطقه‌ای كوهستانی است كه در جنوب شهر خلخال واقع شده است. بلندترين نقطه اين محدوده قله ازنو می‌باشد كه در 2350 متر از سطح دريا ارتفاع دارد و از دامنه ضلع غربی اين قله و از ارتفاع حدود 1900متری چشمه آبی گوارا و خنک خارج می‌شود كه به چشمه ازناو شهرت دارد. به سبب وجود 5 غار طبيعی بزرگ و كوچک در سازه‌های آهكی، شرايط زيستگاهی بسيار مناسب برای كبک، كل و بز وحشی  وجود دارد.

چشمه ميرعديل: چشمه ميرعديل يا ميرعادل از جمله چشمه‌های پرآب و گوارا همراه با مناظر و چشم‌اندازهای بديع شهرستان خلخال است كه در شمال شرقي روستای اندبيل قرار دارد. چشمه ميرعديل در ارتفاع حدود 2000 متری ضلع غربی رشته ارتفاعات باغرو واقع شده است.

چشمه خلخال: چشمه آب گرم خلخال در 22 کیلومتری شمال غربی هروآباد به فاصله 96 کیلومتری میانه از زمین خارج می‌شود. آب گرم خلخال از دسته آب‌های بی‌کربناته سدیک گرم و گازدار است که در درمان بیماری‌های مفصلی و رماتیسم مؤثر است.

دریاچه‌های استان اردبیل

ویرایش

دریاچه نئور: دریاچه نئور یکی از زیباترین دریاچه‌های کشور است که در 48 کیلومتری جنوب شرقی شهر اردبیل در یکی از دره‌های کوهستان باغرو (تالش) قرار دارد.

دریاچه نئور که در ارتفاع 2500 متری از سطح دریا واقع شده، مشتمل بر دو دریاچه کوچک و بزرگ است که در فصل بهار به یکدیگر می‌پیوندند و یک دریاچه واحد به مساحت 210 هکتار و عمق متوسط 5 متر را به وجود می‌آورند. بارندگی مناسب و وجود چشمه‌های فراوان، سبب پایداری وضعیت دریاچه شده است.

محیط پیرامون دریاچه پوشیده از انواع مختلف گیاهان خشکی‌زی و آبزی است.

دریاچه نئور زیستگاه و محل پرورش نوعی ماهی قزل‌آلا به نام قزل‌آلای رنگین کمان می‌باشد. این ماهی‌ها هر سال پیش از زمستان صید و جمع‌آوری می‌شوند زیرا در اثر یخ بستن دریاچه، ماهی‌ها نمی‌توانند زنده بمانند و پس از سپری شدن زمستان، ماهی‌های کوچک در دریاچه رها می‌شوند. دریاچه نئور در فصول سرد سال به زیستگاه پرندگان مهاجر تبدیل می‌شود از همین رو این دریاچه از سال 1349 خورشیدی به عنوان یک «منطقه حفاظت شده»، تحت نظارت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارد و هرگونه شکار در این دریاچه ممنوع است.

دریاچه نئور یکی از قطب‌های گردشگری استان اردبیل نیز به شمار می‌رود به ویژه آن که همه ساله در شهریور ماه مسابقه تفریحی تحت عنوان «مسابقه ماهیگیری» در این دریاچه میان دوستداران ورزش ماهیگیری انجام می‌شود.

دریاچه نئور

دریاچه نئور استان اردبیل

دریاچه نئور در استان اردبیل

دریاچه شورابیل: این دریاچه در جنوب و در داخل محدوده شهر اردبیل واقع شده است. این دریاچه به مساحت تقریبی 180 هکتار، در ارتفاع 1365 متری از سطح دریا واقع شده از همین رو نسبت به شهر اردبیل مرتفع‌تر و به آن مشرف می‌باشد.

وجه نامگذاری این دریاچه، شوری بسیار زیاد آب آن در گذشته بوده به طوری که سطح آن را قشر سفیدی به ضخامت 5 تا 8 سانتی‌متر از املاح معدنی و کف دریاچه را گِل و لای و لجن سیاه رنگ پوشانده بود و ساکنان منطقه به ویژه افرادی که از بیماری‌های پوستی و درد مفاصل رنج می‌بردند، از گل دریاچه به پوست خود می‌مالیدند اما در سال‌های اخیر با افزودن آب شیرین رودخانه بالیخلو، از شوری آن کاسته شد به طوری که امروزه ماهی قزل‌آلای رنگین کمان در آن پرورش داده می‌شود.

دخالت در نظام هیدرولوژیک دریاچه و تغییر این اکوسیستم آب شور به اکوسیستم آب شیرین، سبب شد تا دریاچه شورابیل در زمستان سال 1386 خورشیدی کاملاً یخ ببندد. پدیده نادری که تا پیش از آن حتی در سردترین روزهای زمستان نیز صورت نمی‌گرفت. تا یک دهه پیش دریاچه شورابیل در فصول سرد سال زیستگاه هزاران پرنده مهاجر همچون پلیکان‌های خاکستری، اردک چشم طلایی، اردک تاج‌دار، غاز خاکستری، باقرقره، باکلان کوچک و لک‌لک سیاه بود که از نواحی شمالی سرد به این منطقه مهاجرت می‌کردند اما یخ بستن دریاچه سبب شده است صدها پرنده مهاجر و آبزی در معرض خطر سرما و گرسنگی قرار بگیرند به طوری که تعداد زیادی از پرندگان مهاجر، این دریاچه را ترک گفته‌اند.

علاوه بر رودخانه بالیخلو، نزولات جوی و چشمه‌های آب شیرین و نیمه شور جنوب و داخل دریاچه از منابع تغذیه‌کننده دریاچه شورابیل می‌باشند.

این دریاچه توسط کوه‌ها و تپه‌های مرتفع احاطه شده و با برخورداری از امکانات تفریحی، ورزشی و فرهنگی همچون اسکله قایقرانی، پیست دو و میدانی، پیست دوچرخه‌سواری، باغ وحش، هتل‌های مجهز و زیبا، گنجینه تاریخ طبیعی، نمایشگاه بین‌المللی و بازارچه صنایع دستی، مجموعه شهربازی، رستوران در وسط دریاچه و …، یکی از قطب‌های گردشگری شهر اردبیل به شمار می‌آید.

دریاچه شورابیل

دریاچه شورابیل استان اردبیل

دریاچه شورابیل در اردبیل

درياچه قله سبلان: اين درياچه بيضی شکل، در ارتفاع 4811 متری در قله كوه سبلان قرار گرفته است. اندازه قطر بزرگ آن با جهت شرقی – غربی، حدود 180 متر و قطر کوچک حدود 80 متر طول و وسعت درياچه بالغ بر 12000 متر مربع است. آب آن صاف و زلال و درجه حرارت آن در ماه‌های گرم نيز در حد صفر است. سطح درياچه اکثر ايام سال منجمد و پوشيده از يخ و برف می‌باشد و در طول سال حدود 2 الی 3 ماه (ماه‌های تير، مرداد و شهريور) با توجه به شرايط اقليمی منطقه، باز است. آب درياچه از آبراهه خروجی چند متری به طرف ورودی شرقی جاری و سپس در زمين فرو می‌رود. با اين که اکثر ماه‌های سال سطح درياچه يخبندان و شرايط زيستی به حداقل تقليل می‌يابد، با اين حال در تابستان به خصوص مرداد ماه چنانچه از ارتفاعات (تيغه‌ها) مشرف به درياچه، به آب نظاره شود، درياچه سبز رنگ به‌نظر می‌آید که حاکی از رشد جلبک‌های سبز – آبی در آن می‌باشد. علاوه بر این جلبک‌ها، جانورانی سخت پوست در جمعيت بسيار بالا در درياچه زيست می‌نمايند. دهانه قيفی شکل آتشفشان در حال حاضر به‌صورت درياچه بسيار زيبایی درآمده است که در نوع خود کم‌نظير و از پديده‌های نادر طبيعی می‌باشد. آب اين درياچه از جمع شدن تدريجی آب‌های حاصل از ذوب برف و يخچال‌ها و نزولات جوی تأمين می‌شود.

دریاچه دهانه قله سبلان

دریاچه قله سبلان

ویژگی‌های اقلیمی استان اردبیل

ویرایش

به طور كلى سه جريان هوايى با خصوصيات متفاوت، اقليم و آب و هواى استان را تحت تأثير خود قرار می‌دهند:

1ـ جريان مدیترانه‌ای: اين جريان با ماهيت معتدل و بحرى از طرف غرب، استان اردبيل و ديگر نواحى كشور را متأثر می‌سازد. اين جريان منشأ قسمت اعظم نزولات جوى ايران می‌باشد و ورود آن به منطقه با تعديل درجه حرارت و رطوبت هوا همراه است.

2ـ جريان هوايى سيبرى آسياى مركزى: اين جريان ماهيتى برّى و سرد دارد و از سمت شمال و شمال شرق (پس از عبور درياى خزر و جذب رطوبت آن)، استان را تحت تأثير قرار می‌دهد. ورود اين جريان هوايى در نواحى شمالى و مركزى و جنوبى استان با سرما و افزايش ميزان رطوبت هوا همراه است و در مناطق ديگر و به ويژه مناطق مرتفع، سرما و يخبندانى خشک را سبب می‌شود. جريان هوای سيبرى در تابستان باعث كاهش شدت گرما و خنک شدن هوا می‌گردد.

3ـ جريان هوايى اطلس شمالى يا اسكانديناوى: اين جريان داراى ماهيت سرد بحرى می‌باشد. با وجود اين كه اين جريان قسمت اعظم بخارات خود را در سراسر اروپا و روسيه بر جاى می‌گذارد، ولى در استان نيز ورود اين جريان از سمت شمال و شمال غرب با سرماى شديد و بارش برف سنگين همراه است.

از جمله عوامل مؤثر بر آب و هواى استان اردبيل، وجود درياى خزر در شرق استان می‌باشد، كه علاوه بر برخوردار كردن منطقه از رطوبت خود، عامل تعديل درجه حرارت نيز می‌باشد.

در پهنه استان اردبيل به جز اقليم صحرائى، ديگر انواع آب و هوا نيز به چشم می‌خورد كه از آن جمله اقليم خشک سرد و نيمه خشک سرد می‌باشد كه مقدار رطوبت در اقليم خشک سرد 15 الى 30 درصد و در اقليم نيمه خشک سرد 20 الى 50 درصد، و مقدار میانگین حداقل درجه حرارت روزانه سردترين ماه در اين دو اقليم 5 تا 14 درجه سانتی‌گراد زير صفر است.

فصول بهار و زمستان، فصول بارندگى منطقه محسوب می‌شوند و بيشترين شدت بارندگى در بهار مشاهده می‌شود.

بادهای استان اردبیل

ویرایش

بادهای استان اردبیل عبارتند از: باد خزری دشت مغان و مغان یلی (باد مغان) که در اردبیل و مشکین‌شهر می‌وزند.

پوشش گیاهی استان اردبیل

ویرایش

جنگل‌های این استان که در شهرستان‌های اردبیل و خلخال واقع‌اند به انبوهی جنگل‌های شمال نیستند به دلیل آن که بخار آب دریای خزر به میزان کافی به آنجا نمی‌رسد. قسمتی از جنگل‌های اردبیل، بدون تفاوت چندانی دنباله‌ جنگل‌های شمال (غرب گردنه حیران) و گونه‌های چیره آن بلوط و ممرز است اما به دلیل اختلاف وضع آب و هوا، با انواع مشابه خود در جنگل‌های ارسباران در آذربایجان شرقی فرق دارند. بخشی از جنگل‌های آستارا نیز در این استان واقع‌اند و از محلی که وارد آذربایجان می‌شوند کم کم انبوهی خود را از دست می‌دهند.

گذشته از جنگل‌های فوق، یک جنگل موسوم به «جنگل فندقلو» در استان اردبیل وجود دارد. این جنگل در 30 کیلومتری شهر اردبیل و 10 کیلومتری جنوب شهر نمین قرار گرفته است. محدوده جنگل فندقلو از شرق خانقاه علیا واقع در مسیر جاده بین شهری نمین– آستارا شروع شده با جهت شمال غربی– جنوب شرقی در شرق روستای حور خاتمه پیدا می‌کند. مساحت این جنگل حدود 16 هزار هکتار است که بیش از 4000 هکتار آن تحت پوشش عرصه‌های جنگلی قرار دارد و بقیه را مراتع تشکیل می‌دهند. حداقل ارتفاع منطقه فندقلو 1500 متر از سطح دریا و حداکثر آن 1850 متر می‌باشد.

در مجموع 19 گونه جنگلی در این منطقه شناسایی شده‌اند که در بین انواع شناسایی شده گونه‌های نادری نظیر فندق، ممرز، راش، بلوط، بلند مازو و بیدمشک وجود دارند که به ارزش منطقه می‌افزاید اما نام فندقلو از این جهت بر این جنگل نهاده شده که در آن درخت فندق بیش از سایر گونه‌ها روییده است. با این همه در آن درختان میوه‌ای از قبیل سیب وحشی، گوجه سبز، ازگیل، به، تمشک و توت فرنگی نیز یافت می‌شود. در دشت‌های جنگل فندقلو یکی از زیباترین و نادرترین گل‌های دنیا به نام سوسن چلچراغ می‌روید و قابلیتی بسیار ممتاز برای توسعه در صنعت گردشگری دارد.

جنگل فندقلو دو بهار دارد؛ یکی از ابتدای فروردین تا پایان خرداد و دیگری از مهر تا آبان. این منطقه جزو مناطق سردسیر استان اردبیل محسوب می‌شود. هوای این ناحیه به علت قرار گرفتن در ارتفاعات، دارای تابستانی بسیار خنک و مطبوع و زمستانی سرد و مرطوب است.

جنگل فندقلو

جنگل فندقلو استان اردبیل

جنگل فندقلو در استان اردبیل

پوشش گیاهی جنگل فندقلو استان اردبیل

دشت‌های استان اردبیل از جمله مراتع این استان محسوب می‌شوند که در زیر به تشریح خصوصیات آن‌ها از این نظر می‌پردازیم.

دشت مغان: این دشت در مرز شمالی کشور واقع است و از مهم‌ترین مراتع قشلاقی کشور می‌باشد اما این مراتع در قسمت جنوبی که ارتفاعات خروسلو قرار دارد نسبتاً سردتر و ییلاقی‌تر است. متأسفانه به دلیل تبدیل آن به زمین‌های زراعتی، وسعت آن تقلیل یافته است. دشت مغان به علت رطوبتی که از دریای خزر و رود ارس دریافت می‌کند مخصوصاً هوای قسمت شرقی و شمالی آن تا اندازه‌ای مرطوب و به سبب کمی ارتفاع از سطح دریا، دارای آب و هوای منطقه گرمسیری است. زمستان‌هایش ملایم و درجه حرارت تا حدود صفر پایین می‌رود و تابستان‌ها خیلی گرم و حرارت تا 40 درجه سانتی‌گراد می‌رسد و بهار و پاییز نیز گرم است. در زمستان ندرتاً برف می‌باد و چون برف و سرما خصوصاً ادامه و دوام آن غیرمنتظره است، لذا در هنگام پیش آمدن تغییرات بی‌سابقۀ جوی، تلفات سنگینی به دام‌ها وارد می‌آید. بارندگی بیشتر در پاییز و اوایل زمستان و بهار رخ می‌دهد. باران‌های پاییزی همراه با گرمی هوا سبب رویش گیاهی و سبزی دشت می‌شود، ولی در تابستان به جهت هوای گرم وسوزان، علف‌ها خشک می‌شوند.

مراتع دشت مغان استان اردبیل

مشکین شهر: ناحیه مغان و مشکین‌شهر از بهترین و کامل‌ترین مراتع قشلاقی و ییلاقی در نزدیک هم قرار دارند و به وسیله گذرگاه‌هایی به هم مربوط می‌شوند و ییلاق و قشلاق هر سالۀ ایل شاهسون که برطبق سنن دیرین انجام می‌شود قابل توجه است.

اردبیل: شهر اردبیل به جهت نزدیکی به ارتفاعات طوالش، دارای مراتع بااهمیتی است که بخشی از آن مشجر است. در ارتفاعات راه سراب به اردبیل، گاهی زمین از گیاهان نسبتاً باارزشی پوشیده شده و مراتع کم و بیش مرغوبی را تشکیل می‌دهد.

در اطراف اردبیل نیز مراتع اختصاصی وجود دارد و وضع آب و هوای این حدود وجود مراتع کم و بیش مرغوبی را ایجاب می‌کند. مهم‌ترین مراتع اردبیل همان مراتع ییلاقی ایل شاهسون معروف به باقرو (باقرلو) است. این مراتع در کوه‌های شرق اردبیل در حدود 2000 متری از سطح دریا قرار دارند.

خلخال: خلخال در غرب کوه‌های طوالش واقع است و به همین علت دارای مراتع ییلاقی زیادی است. مراتع معروف به سردل در کوه‌های آغ تقریباً در 35 کیلومتری جنوب شرقی هروآباد واقع و ییلاقی است. اطراف رودخانه قزل اوزن (قسمت غربی خلخال) دارای مراتع گرم می‌باشد، به‌ طوری که در زمستان هم می‌تواند مورد چرا واقع شود.

پوشش جانوری استان اردبیل

ویرایش

استان اردبيل با دارا بودن شرايط زيستی مناسب در سراسر استان نظير كوهستان‌های سبلان، دشت‌های وسيع و رودخانه‌های دائمی دارای فون جانوری غنی است كه در سراسر استان پراكندگی دارد.

در بين زيستگاه‌های مهم استان اردبيل، دشت مغان شرايط زيستی مناسبی دارد و از تنوع جانوری و گونه‌های نادر بيشتری نسبت به ساير زيستگاه‌ها برخوردار است. در ارتفاعات اطراف آن قوچ و ميش، گرگ، شغال، روباه و خرس و ساير پستانداران زندگی می‌كنند و در دشت‌های آن جوندگانی كه از هر نظر حائز اهميت هستند وجود دارند. دشت مغان تنها منطقه‌ای است كه آهو در آن زيست داشته ولی متأسفانه در حال حاضر نسل آن از بين رفته است و احيای نسل آن از ضروريات است.

منطقه آقداغ در خلخال گونه‌های مهم حیوانی نظیر پلنگ، کل و بز، گربه وحشی، سیاه گوش و انواع کبک را در خود جای داده است.

سالانه سه میلیون پرنده با اولین نشانه‌های پاییز از شمال سرد به سوی جنوب گرم مهاجرت کرده و از استان اردبیل در غرب و گلستان در شرق دریای خزر وارد ایران می‌شوند. حدود سه چهارم این پرندگان در مسیر مهاجرت خود وارد استان اردبیل شده و در زیستگاه‌های آن به‌صورت موقت مانده و یا تمام فصل سرد را سپری می‌کنند. پلیکان‌های خاکستری، اردک چشم طلایی، اردک تاجدار، غاز خاکستری، غاز، زنگوله‌بار، عروس، باقرقره، باکلان کوچک و لک لک سیاه از پرندگان مهاجر و از پرندگان بومی دراج، قرقاول، مرغابی، خوتکا، چنگر، قو، حواصیل، آنگوت و کاکایی در استان اردبیل مشاهده می‌شوند.

    

خوک وحشی که زاد و ولد سریعی دارد و بطور عمده در مناطق جنگلی جنوب استان اردبیل زندگی می‌کند به‌دلیل ایجاد شخم طبیعی و کمک به تجزیه گیاهی و تأمین غذای پرندگان و جوندگان، برای زیستگاه خود بسیار مفید است.

به گزارش سازمان حفاظت محيط زيست، در محدوده سبلان 11 زيستگاه وحوش شناسايى شده كه اهم آن‌ها عبارت‏ند از:

ـ زيستگاه «حاجيلو» در 22 كيلومترى مشگين شهر

ـ «آقا بابا» در نزديكى قريه آقا محمد بيگلو

ـ «ونيل» (اروا داغى) در شمال غرب اردبيل

ـ «هرم داغ» در دامنه شمالى كوه هرم داغ

ـ «ساربانلار»، «جين دره سى» در محدوده كوه‏هاى زيروه

ـ «شيروان دره سى» در 20 كيلومترى جنوب شرق مشگين شهر

ـ «خروسلو» در 95 كيلومترى شمال شرق مشگين شهر

ـ منطقه حفاظت شده نئور در 30 كيلومترى شهرستان اردبيل

خزندگان استان شامل 29 گونه می باشد که در مقایسه با خزندگان کشور از تنوع نسبی کمتری برخوردار است و دلیل آن وضعیت اقلیمی و موقعیت جغرافیایی خاص استان می‌باشد که شرایط زیستی مناسبی را برای این جانوران فراهم نمی‌نماید. خزندگان این استان مار آبی، لاک‌پشت‌های مهمیزدار، لاک‌پشت مردابی و سمندر جویباری می‌باشند.

در گروه ماهیان، قزل‌آلای خال قرمز بومی استان بوده و در رودخانه‌های استان دیده می‌شود. قزل‌آلای رنگین کمان گونۀ پرورشی و وارداتی این استان می‌باشد که در استخرها و دریاچه‌ها پرورش می‌یابد. ماهی کپور نیز اغلب در رودخانه‌های استان به صورت بومی و گاه انتقالی زندگی می‌نماید.

ویژگی‌های جمعیتی استان اردبیل

ویرایش

در اواخر دوره مفرغ یعنی هزاره چهارم قبل از میلاد، دو مهاجرت تاریخی توسط  اقوام کاسی‌ها و اقوام هوری یا هیتی‌ها از کرانه غربی دریای خزر و دره ارس به حوالی روسیه، فلسطین و کوه‌های زاگرس صورت گرفته است. در این مهاجرت به احتمال قوی، اقوام هوری یا هیتی که آن‌ها را به «اقوام مگالی‌تیک» نیز نسبت می‌دهند، پس از ورود به کرانه‌های غربی دریای خزر و دره ارس، اردبیل را به عنوان خاستگاه اصلی، محل زندگی خود انتخاب کردند. باید به این نکته نیز توجه کرد که از لحاظ نام‌شناسی «حور» یا «هیر» در اردبیل و هوراند در 48 کیلومتری شمال اهر با نام «قوم هوری» در ارتباط است.

براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 جعیت این استان 1248488 نفر بوده است. بر اساس این سرشماری، جمعیت شهرستان‌های استان به شرح زیر می‌باشد:

نام شهرستان

جمعیت شهری

جعیت روستایی

جمعیت غیرساکن

اردبیل

485153

79212

ـــ

بیله سوار

22889

30879

ـــ

پارس‌آباد

96279

76903

ـــ

خلخال

47848

44484

ـــ

سرعین

4440

13791

ـــ

کوثر

7158

19040

ـــ

گرمی

31497

52770

ـــ

مشگین‌شهر

72958

78198

ـــ

نمین

24046

37287

ـــ

نیر

6674

16982

ـــ

زبان در استان اردبیل

ویرایش

قبل از مهاجرت‌ آریایی‌ها به ایران، زبان مردم اردبیل، زبان بومی بوده است. پس از استقرار مادها در اردبیل، زبان اوستایی در این استان رایج می‌گردد. در دورۀ هخامنشیان زبان پارسی وارد این استان می‌شود. مردم این سرزمین زبان آذری را که آمیخته‌ای از زبان مادی و بومیان اردبیل بوده تا دوره اشکانیان و سلوکیان حفظ می‌کنند. بعد از حمله اعراب به ایران، زبان عربی در بیشتر نقاط کشور رایج می‌شود اما هیچ گاه غلبۀ کامل نمی‌یابد. با ورود اقوام ترک زبان در دوره سلجوقیان و غزنویان، زبان ترکی در این منطقه رواج پیدا کرده و از این زمان، زبان ترکی در این استان ماندگار می‌شود. امروزه مکاتبات اداری و برنامه تحصیلی در مدارس به زبان فارسی انجام می‌شود و جوانان این استان با زبان فارسی آشنایی کامل دارند.

همچنین در برخی نقاط استان همچون امامرود، شهر کلور در خلخال و روستاهای اطراف آن، زبان تاتی و آمیخته‌ای از زبان‌های طالشی، کردی و مازندرانی و در برخی نقاط مانند دهستان عنبرآباد شهرستان نمین، گویش طالشی رایج است.

دین و مذهب در استان اردبیل

ویرایش

به گفته مورخان، ساكنان باستانى اردبيل، مذهب هورمزد پرستى داشته‌اند. هنگامی كه زرتشت به پیامبری برانگیخته شد، در دشت مغان و دامنه‌های سبلان و سپس در اطراف درياچه اروميه به تبليغ احكام دين پرداخت. جمعى از مردم به آيين او گرويدند ولى چون مغ‌های ديگر به مخالفت با وى برخاستند، كيش او در آن ناحيه پيشرفت نكرد. در جنگى كه ميان زرتشتيان و بت‌پرستان روى داد، زرتشتيان بر همه روستاها و قصبه‌های اطراف اردبيل دست يافتند. آنان به افتخار اين پيروزى، آتشکده‌ای در اردبيل بنا كردند كه امروزه آثار آن در سه فرسنگى اين شهر در دهکده‌ای به نام آتشگاه باقى است.

زرتشت به اميد گسترش امر تبليغ به مشرق ايران و توران مهاجرت كرد. به گفته مورخين چون در توران نيز كارى از پيش نبرد، نزد «ويشتاسب» پادشاه باختر رفت و بعد از آن كه او را به آيين خود درآورد، دين او به سرعت در شرق و غرب رواج يافت. اين كيش تا قبل از حملۀ اعراب به ايران، دين رسمى ايران بوده و طبعاً مردم اردبيل نيز به اين دين پايبند بوده‌اند.

سال 22 هجری قمری آذربايجان توسط حذيفة اليمان سردار معروف فتح شد، در اين زمان اردبيل مركز حكومت آذربايجان بود. در دوره خلافت حضرت على (ع)، اشعث به حكومت آذربايجان منصوب شد و در همين زمان بود كه اكثريت اهالى آذربايجان به دين اسلام گرویدند و دين اسلام جانشين آيين گذشته گرديد. در بدو ظهور اسلام و حتى در عهد خلفاى راشدين، هيچ كدام از مذاهب مختلف تسنن و تشيع به مفهوم امروزى وجود نداشت. بعدها كه انشعاباتى از حيث فروع دین پديدار گشت و مذاهب اربعه تسنن يكى بعد از ديگرى پيدا شد، مردم اردبيل به آيين شافعى وظايف دينى را به عمل می‌آوردند و تا زمان شيخ صفى و حتى مدتى بعد از وى نيز اكثراً به اين مذهب معتقد بودند و كسانى هم بودند كه به خاندان حضرت على (ع) ارادت می‌ورزیدند و هر وقت مقتضيات زمان براى آن‌ها مساعد می‌گشت به تبليغ تشيع می‌پرداختند چنان كه در زمان حكومت مرزبان محمد سالارى كه از ديلمان گيلان بود و مذهب تشيع داشت، زمينه پيشرفت اين مذهب بيش از پيش فراهم گشت. اين روند تا سال 429 هجری قمری بسيار مساعد بود و شیعه‌گری هيچ مانعى نداشت. در اين سال طغرل بيگ از پادشاهان سلجوقى به پادشاهى رسيد و بردن نام على(ع) را در اذان و اقامه ممنوع كرد به طوری که گفته‏ شده طغرل بيگ هر كسی را كه تظاهر به شيعه بودن می‌کرد، كشت و در تمام قلمروی سلطنت او شيعيان مجبور به تقيه شدند.

بعد از سلاجقه، كم‏ كم اين تعصب ضعيف گشت و در اردبيل، با نفوذ و قدرتى كه فرزندان شيخ صفی‌الدین به دست آوردند، شیعه‌گری رواج يافت و شيخ جنيد و شيخ حيدر صفوى؛ جد و پدر شاه اسماعيل اول، در زمان خود به حمايت از آن مذهب برخاستند و خود شاه اسماعيل نيز پس از آن كه بر اريكه قدرت تكيه زد، آن را مذهب رسمى ايرانيان گردانيد. از آن تاريخ مردم اين شهر مذهب تشيع اختيار كردند. البته برخى گفته‌اند شاه اسماعيل با ضربات شمشير تشيع را رواج داد ولى اين سخن صحيح نيست زيرا عده‌ای از افسران و سربازان او اهل سنت بودند و از او مستمرى می‌گرفتند و پيوسته با وى بودند.

مورخان، ساکنان اردبيل را به ويژه در عهد صفويه، نسبت به مذهب تشيع سخت متعصّب نوشته‌اند اما نه بدان معنى كه با دارندگان مذاهب ديگر سخت‌گیر باشند بلكه شيعيان اردبيل در عين آن كه در انجام وظايف دينى تعصب خاصى داشتند، با دارندگان مذاهب ديگر با لطف و رأفت مدارا می‌نمودند و در حق آنان احترام متقابل را رعايت می‌کردند و اين كار علاوه بر رشد فكرى و واقع‌بینی روحانيان بزرگ، معلول موقعيت مهم اقتصادى و تجاری اين شهر نيز بود زيرا مخالفت با دارندگان مذاهب ديگر منتهى به قطع مراودات بازرگانى می‌شد و سكنه اين شهر هرگز راضى به اين كار نبودند.

در گذشته، از میان پيروان ادیان ديگر، بيش از همه، ارامنه در اردبيل زندگى می‌کردند و محله مخصوص داشتند كه به نام آن‌ها «ارمنستان» خوانده می‌شد و اين محله كه كليساى كهنه و متروک ارمنی‌ها نیز در آن واقع است، امروز نيز به همان نام معروف است. ارمنی‌های اردبيل با ديگران با مهربانى و احترام زندگى می‌کردند و شغل بيشتر آن‌ها تجارت، صنعتگرى و طبابت بود. در اواخر حكومت قاجار و با از بين رفتن موقعيت خاص تجاری اردبيل، آن‌ها نيز از اين شهر مهاجرت كردند و امروزه هيچ ارمنى در اردبيل زندگى نمی‌کند.

كليميان هم از دیگر اقلیت‌های دینی در اردبيل بودند و به شغل تجارت اشتغال داشتند. در بازار سراى بزرگى بود كه به «كاروانسراى جهودها» شهرت داشت و تمام حجره‌ها و طبقات بالا و زيرين آن براى تجارت در دست ايشان بود. افراد دیگری از ایشان نیز بودند که به طبابت می‌پرداختند.

پوشاک در استان اردبیل

ویرایش

امروزه استفاده از لباس‌های محلی و سنتی در بسیاری از نقاط ایران از جمله استان اردبیل منسوخ شده و مردم از لباس‌های معمول شهرهای بزرگ استفاده می‌كنند ولی در برخی از مناطق این استان همچون منطقه مغان و ارسباران و در میان عشایر كوچ‌نشین و میان روستاییان، استفاده از لباس‌های محلی توسط مردان و زنان عمومیت دارد. لباس‌های محلی ایل شاهسون و ارسباران یكی از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی این ایل به شمار می‌آیند. مردان ایل پوشاک اختصاصی ندارند، كت و شلوار و كلاه آنان معروف به كِپی (kepi) یا كلاه ترک داری كه نظیر كلاه مردان گیلان است؛ تشكیل دهندۀ پوشاک مردان شاهسونی است.

لباس بانوان ایل شاهسون، هریک یادآور گوشه‌ای از پوشش مردم سایر مناطق ایران زمین است. روسری بانوان را چارقد گلداری تشكیل می‌دهد كه با یک كلاغی بسته می‌شود. پیراهن زنان ایل شاهسون از رنگ‌های متنوع و شاد تشكیل شده و بلند است. تنبان؛ شلیته‌ای است كه می‌پوشند و شبیه تنبان‌های بانوان گیلان، بختیاری و قشقایی است. جلیقه زنان شاهسون را پارچه‌های دوخته شده بدون آستین تشكیل می‌دهد كه روی آن‌ها سكه‌های طلا و نقره دوخته شده و تعداد سكه‌ها نشان دهنده میزان ثروت خانواده است. زنان كفش‌های دست‌دوزی به پا می‌كنند كه در رنگ‌های متنوع و شاد تهیه شده‌اند. پوشش یاد شده در میان برخی روستاهای استان آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی نیز متداول است.

لباس بانوان ایل شاهسون در مغان استان اردبیل

در موزه مردم شناسی اردبیل که در محل حمام تاریخی آقانقی (ظهیرالاسلام) راه‌اندازی شده و در میدان عالی‌قاپو ابتدای خیابان سعدی شهر اردبیل واقع شده، نوع پوشش محلی مردان و زنان، نحوه زندگی، آداب و رسوم، نحوه پخت غذاهای محلی و آیین‌های خاص این استان، توسط 33 نوع مجسمه نمایش داده شده است.

موزه مردم شناسی اردبیل

نمایش زندگی روزمره ساکنان اردبیل در موزه مردم شناسی اردبیل

نمایش آداب و رسوم ساکنان اردبیل در موزه مردم شناسی اردبیل

ویژگی‌های اقتصادی و معیشتی استان اردبیل

ویرایش

استان اردبیل به دلیل برخورداری از ظرفیت‌های طبیعی ییلاق‌های دامنه سبلان و دشت‌های وسیع اردبیل، مغان و مشگین شهر، یکی از قطب‌های مستعد کشاورزی و دامپروری در کشور به‌ شمار می‌رود. بخشی از تولیدات کشاورزی این استان همچون گندم، جو، سیب زمینی، پیاز، بذر چغندر قند، حبوبات، دانه‌های روغنی ذرت، انواع میوه‌جات مثل سیب، گلابی، آلبالو، زردآلو، هلو و همچنین در بخش دام و طیور، تولید پروتئین، پرورش ماهی، زنبورداری و تولید عسل، نه تنها در داخل کشور به مصرف می‌رسد بلکه بخشی از آن جزو اقلام صادراتی کشور نیز محسوب می‌شود.

برداشت سیب زمینی از مزارع استان اردبیل

در کنار فعالیت‌های کشاورزی باید به فعالیت‌های صنعتی این استان نیز اشاره کرد. در حال حاضر استان اردبیل دارای 8 شهرک صنعتی، کارخانه‌های بزرگ نساجی، سیمان، ذوب آهن و کشت و صنعت می‌باشد. کارخانه‌های چرم مغان، کارخانه شیمیایی آراز، کارخانه کبریت‌سازی مشگین شهر، کارخانه سیمان، کشتارگاه صنعتی آرتا، ویل تایر، نئوپان خلخال، شیرخشک مغان، کارخانه‌های لبنیاتی و پنیرسازی، موکت‌بافی و … را هم باید به فعالیت‌های صنعتی استان افزود.

صرف نظر از فعالیت‌های کشاورزی، دامپروری و صنعتی، استان اردبیل در بخش صنایع دستی فعالیت‌های قابل توجهی دارد. بافت گلیم، جاجیم، شال، زیرانداز، قالیچه قوبای خلخال، قالی‌بافی، قلاب‌بافی، فرش، خورجین و نیز معرق‌کاری، منبت و خراطی، مصنوعات چرمی و وَرنی که بیشتر توسط عشایر شاهسون دشت مغان انجام می‌شود، مهم‌ترین صنایع دستی منطقه را تشکیل می‌دهند.

صنایع دستی استان اردبیل

صنایع دستی استان اردبیل

منابع و پیوندها

ویرایش

«گردآوری شده توسط دپارتمان پژوهش جغرافیایی گروه صنعتی پاکمن»

1- نگاهی به آذربایجان شرقی: ایرج افشار سیستانی

2- www.ostan-ar.ir (استانداری استان اردبیل)

3- www.ardebilmet.ir (پایگاه اطلاع‌رسانی اداره کل هواشناسی استان اردبیل)

4- www.af.samta.ir

5- www.beytoote.com

6- www.iransetarehgasht.com

7- www.hamshahrionline.ir

8- www.shayeghkandimiz.blogfa.com

9- www.shirindil.blogfa.com

10- www.tanineyas.ir

11- www.iran.ir

12- www.iashaniyaram.blogfa.com

13- www.modiriyatzisti.mihanblog.com

14- www.ardabildoe.com

15- www.ardebilnews.blogfa.com

16- www.vefagh.co.ir

17- www.tebyan.net

18- www.ulduztourism.com

19- www


درباره نویسنده

ardabil

ارسال نظر


5 × = بیست پنج